Schijnzelfstandigheid: kijk verder dan het contract

Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand als zzp’er wordt ingehuurd, terwijl de samenwerking juridisch op loondienst lijkt. Niet het label boven het contract, maar het totaal van de afspraken én de dagelijkse praktijk is bepalend. Opdrachtgever en opdrachtnemer moeten de arbeidsrelatie daarom samen beoordelen en geregeld opnieuw bekijken.

Geen enkel kenmerk beslist alleen

Bij de beoordeling tellen alle feiten en omstandigheden in onderlinge samenhang. Rijksoverheid en Belastingdienst noemen onder meer de aard en duur van het werk, de manier waarop werkzaamheden en tijden worden bepaald, organisatorische inbedding, persoonlijke uitvoering, beloning, commercieel risico en zichtbaar ondernemerschap.

Daarom bestaat geen eenvoudige regel als “drie opdrachtgevers is veilig” of “boven een bepaald tarief ben je altijd zelfstandige”. Een hoog tarief, een eigen bv, een KVK-inschrijving of meerdere klanten kan meewegen, maar geeft afzonderlijk geen zekerheid over één specifieke arbeidsrelatie.

Aansturing: resultaat of dagelijkse leiding?

Een opdrachtgever mag afspreken welk resultaat nodig is, welke deadline geldt en aan welke veiligheids- of kwaliteitseisen het werk moet voldoen. Dat is iets anders dan voortdurend bepalen hoe de opdrachtnemer zijn vakinhoudelijke werk uitvoert. Vaste instructies over werkwijze, werkdagen, uren en samenwerking kunnen wijzen op werkgeversgezag.

Stel praktische vragen. Kan de zzp’er een eigen planning maken? Is goedkeuring nodig voor iedere vrije dag? Wordt het werk inhoudelijk aangestuurd door dezelfde manager als werknemers? Heeft de zzp’er ruimte om een opdracht op een andere professionele manier uit te voeren? Noteer niet alleen het formele antwoord, maar kijk wat er werkelijk gebeurt.

Inbedding: opdracht of plek in de organisatie?

Werken op locatie, deelnemen aan overleg of een account van de opdrachtgever gebruiken maakt iemand niet automatisch werknemer. Het totaalbeeld kan wel richting loondienst wijzen wanneer iemand langdurig hetzelfde kernwerk doet als werknemers, in roosters wordt opgenomen, intern als collega wordt behandeld en nauwelijks een eigen opdracht of resultaat heeft.

Beschrijf daarom wat tijdelijk of afgebakend is. Is er een project, specialistisch resultaat, vervanging of gewone structurele bezetting? De reden voor inhuur, zoals drukte of ziekte, beslist volgens Rijksoverheid niet. De manier waarop de werkzaamheden worden georganiseerd blijft centraal staan.

Ondernemersrisico en ondernemerschap

Commercieel risico kan zichtbaar zijn in investeren, herstel op eigen kosten, een afgesproken projectprijs, kans op winst of verlies en verantwoordelijkheid voor een eigen resultaat. Maar een onredelijk zware aansprakelijkheidsclausule toevoegen maakt een arbeidsrelatie niet vanzelf zelfstandig. Het risico moet echt bestaan en bij de opdracht passen.

Ook gedrag buiten de opdracht kan meewegen: acquisitie, een eigen presentatie, investeren in vakkennis en middelen, meerdere klanten kunnen bedienen en zelf onderhandelen over prijs en voorwaarden. Tegelijk wordt iedere arbeidsrelatie afzonderlijk beoordeeld. Iemand kan ondernemer zijn voor andere opdrachten en bij één opdrachtgever toch in loondienst werken.

Persoonlijk werk en vervanging

De verplichting om werk persoonlijk uit te voeren is één van de omstandigheden. Een vervangingsclausule kan relevant zijn als vervanging daadwerkelijk mogelijk is en de zzp’er daar reële invloed op heeft. Een standaardzin die in de praktijk nooit gebruikt kan worden, weegt anders dan een werkbare afspraak.

Voor sommige opdrachten is persoonlijke deskundigheid juist logisch. Ook dan moet het totaal worden bekeken. Probeer de werkelijkheid niet kunstmatig te veranderen met een bepaling die niet bij het werk past.

Contract en praktijk naast elkaar leggen

Een goede opdrachtovereenkomst helpt verwachtingen vastleggen, maar voorkomt schijnzelfstandigheid niet op zichzelf. Maak een korte tabel met “afgesproken” en “werkelijk”. Vergelijk daarin resultaat, planning, instructies, vervanging, middelen, vergoeding, risico en ruimte voor andere klanten.

Let ook op communicatie en systemen. Een overeenkomst kan zelfstandigheid beschrijven, terwijl roosters, beoordelingsgesprekken, interne functietitels en verzoeken om verlof iets anders laten zien. Los zo’n verschil niet alleen op papier op; pas de werkrelatie aan of kies een contractvorm die bij de werkelijkheid past.

Rode vlaggen voor een gesprek

• Je vervult zonder duidelijk eindpunt dezelfde functie als werknemers.
• Een manager bepaalt structureel je dagen, uren en manier van werken.
• Je moet verlof aanvragen in plaats van beschikbaarheid afstemmen.
• Je ontvangt vooral betaling voor aanwezigheid en niet voor een opdracht of dienst.
• Je kunt nauwelijks voor andere opdrachtgevers werken.
• Je gebruikt uitsluitend processen, middelen en presentatie van de opdrachtgever en bent extern niet herkenbaar als ondernemer.
• Je loopt geen werkelijk commercieel risico, of krijgt juist alleen op papier extreme risico’s toegeschoven.
• De samenwerking is in de loop van de tijd veranderd zonder nieuwe beoordeling.

Dit zijn gesprekssignalen, geen automatische juridische conclusies. Ook kenmerken die op zelfstandigheid wijzen moeten worden meegewogen. Gebruik de officiële keuzehulp en webmodule als hulpmiddel, maar houd er rekening mee dat een hulpmiddel niet voor iedere situatie zekerheid geeft.

Wat kun je aanpassen?

Begin bij de inhoud van de opdracht. Maak een resultaat, periode of afbakening duidelijk. Geef de professional ruimte om het werk te organiseren waar dat werkelijk mogelijk is. Spreek een passende wijzigingsprocedure af, voorkom automatische inzet als extra medewerker en plan een nieuw beoordelingsmoment bij verlenging.

Aanpassen moet inhoudelijk zijn. Alleen een functienaam veranderen, facturen laten sturen of een bv ertussen zetten verandert de feitelijke samenwerking niet. Kan het werk niet zonder aansturing en inbedding worden ingericht, dan kan loondienst of een andere passende vorm de logische uitkomst zijn.

Wie is verantwoordelijk?

Opdrachtgever en opdrachtnemer beoordelen samen hun arbeidsrelatie. De voorkeur om “gewoon zzp’er” te blijven is niet beslissend. Ook een tussenpersoon, bemiddelaar of platform haalt die gezamenlijke beoordeling niet weg. Kijk steeds naar de partij die instructies geeft, de manier van werken en de contractuele keten.

De Ondernemerscheck voor de inkomstenbelasting beantwoordt bovendien een andere vraag dan de beoordeling van een specifieke arbeidsrelatie. Geen loondienst betekent niet automatisch dat iemand ondernemer is voor inkomstenbelasting of btw.

Handhaving sinds 2025 en 2026

Sinds 1 januari 2025 geldt het handhavingsmoratorium niet meer. De Belastingdienst kan bij schijnzelfstandigheid direct correctieverplichtingen en naheffingsaanslagen voor loonheffingen opleggen. Volgens de actuele informatie kan in beginsel niet verder worden teruggegaan dan 1 januari 2025, behalve onder meer bij kwaadwillendheid of een niet-opgevolgde eerdere aanwijzing.

In 2026 kan de Belastingdienst vergrijpboetes opleggen; volgens de huidige handhavingspagina worden in 2026 nog geen verzuimboetes opgelegd. Dit is een momentopname. Controleer voor beslissingen altijd de actuele uitleg van de Belastingdienst.

Nieuwe wetgeving: voorstel is nog geen geldend recht

In oktober 2026 is een voorstel voor een nieuwe Zelfstandigenwet in consultatie gebracht, met een beoogde ingangsdatum in 2028. De Tweede en Eerste Kamer moeten daar nog over beslissen. Richt bestaande opdrachten daarom niet in alsof het voorstel al geldt; blijf uitgaan van de huidige regels en officiële hulpmiddelen.

Plan een periodieke controle

1. Beoordeel de arbeidsrelatie vóór de start.
2. Leg vast welke feiten en afspraken de conclusie ondersteunen.
3. Controleer na de eerste werkmaand of de praktijk overeenkomt.
4. Herhaal de check bij verlenging, nieuwe taken of andere aansturing.
5. Bespreek afwijkingen gezamenlijk en pas de praktijk werkelijk aan.
6. Bewaar de gebruikte versie van hulpmiddelen en de datum van beoordeling.
7. Vraag gerichte hulp als het totaalbeeld onduidelijk blijft.

Veelgestelde vragen

Ben je veilig met drie opdrachtgevers?

Nee, er bestaat geen vaste drie-opdrachtgeversregel. Het aantal opdrachtgevers kan meewegen bij ondernemerschap, maar iedere arbeidsrelatie wordt op het gehele feitenbeeld beoordeeld.

Voorkomt een hoog tarief schijnzelfstandigheid?

Nee. De hoogte van de beloning is één omstandigheid en geeft op zichzelf geen zekerheid.

Is een modelovereenkomst voldoende?

Nee. Een bestaand model kan alleen helpen wanneer het bij de situatie past en partijen ook daadwerkelijk zo werken. De Belastingdienst beoordeelt geen nieuwe modellen meer; bestaande modellen kunnen volgens de huidige informatie nog tot en met 31 december 2029 worden gebruikt.

Wanneer schakel je hulp in?

Bij langdurige inzet, sterke inbedding, werken via een tussenpartij, vergelijkbaar werk naast werknemers of twijfel over de uitkomst kan beoordeling door een arbeidsrechtelijke of fiscale deskundige verstandig zijn.

Bronnen bekeken op 26 oktober 2026. Voor deze uitleg zijn laagdrempelige pagina’s van KVK en openbare informatie van Rijksoverheid en Belastingdienst gebruikt. De kwalificatie van een arbeidsrelatie hangt af van alle omstandigheden en regels kunnen wijzigen. Dit is geen persoonlijke juridische of fiscale beoordeling.